Karbon Ayak İzi Hesaplama Nedir? İşletmeler İçin Süreç Nasıl İşler?
Karbon ayak izi hesaplama, bir işletmenin faaliyetlerinden kaynaklanan sera gazı emisyonlarının belirli bir raporlama dönemi ve tanımlanmış organizasyon sınırları içerisinde sayısallaştırılmasıdır. Doğalgaz ve araç yakıtlarından satın alınan elektriğe, soğutucu gazlardan lojistik ve satın alınan ürünlere kadar farklı kaynaklar değerlendirmeye alınabilir. Sağlıklı bir çalışma yalnızca tüketim faturalarını toplamakla değil; kapsamın doğru belirlenmesi, verilerin kaynağıyla birlikte izlenmesi, uygun emisyon faktörlerinin kullanılması ve sonuçların CO₂ eşdeğeri olarak raporlanmasıyla oluşturulur.
Bir işletmenin yıllık elektrik tüketimini bilmek karbon ayak izini bilmek anlamına gelmez.
Benzer şekilde yalnızca doğalgaz ve araç yakıtlarını toplayarak elde edilen sonuç da çoğu işletmenin toplam sera gazı envanterini tek başına temsil etmez.
Karbon ayak izi hesabının ilk ve en önemli sorusu aslında “kaç ton emisyonumuz var?” değildir.
Önce şu sorunun cevaplanması gerekir:
CBN Mühendislik'in karbon ayak izi hesaplama çalışmalarında da ilk aşama tüketim değerlerini doğrudan formüle girmek değil; işletmenin organizasyon yapısını, enerji kullanımını ve gerçek faaliyet kaynaklarını anlamaktır.
Karbon Ayak İzi Nedir?
Karbon ayak izi, bir kuruluşun, faaliyetin, ürünün veya hizmetin neden olduğu sera gazı emisyonlarının iklim üzerindeki toplam etkisini ifade etmek amacıyla kullanılan bir kavramdır.
Günlük kullanımda “karbon” denmesine rağmen hesaplamada yalnızca karbondioksit dikkate alınmaz.
Sera gazı envanterinde ilgili metodolojiye göre farklı sera gazları değerlendirilir ve bu gazların iklim üzerindeki farklı etkileri ortak bir birime dönüştürülerek karbondioksit eşdeğeri (CO₂e) şeklinde raporlanır.
Örneğin bir işletmede:
- Doğalgaz yakılması sonucu CO₂ oluşabilir.
- Soğutma sisteminden HFC türü soğutucu gaz kaçabilir.
- Bazı proseslerden farklı sera gazları oluşabilir.
- Satın alınan elektriğin üretimi dolaylı emisyona neden olabilir.
Bu gazların tamamını yalnızca kilogram olarak toplamak teknik olarak anlamlı değildir. Bu nedenle küresel ısınma etkileri dikkate alınarak CO₂ eşdeğeri ortak birimine dönüştürülürler.
Kurumsal Karbon Ayak İzi ile Ürün Karbon Ayak İzi Aynı Şey mi?
Hayır. Bu iki çalışma sıklıkla karıştırılır.
| Kurumsal Karbon Ayak İzi | Ürün Karbon Ayak İzi | |
|---|---|---|
| Odak | Kuruluşun faaliyetleri | Belirli bir ürün veya hizmet |
| Sınır | Şirket, tesis veya organizasyon yapısı | Tanımlanmış ürün yaşam döngüsü |
| Tipik veri | Enerji, yakıt, araçlar, prosesler, satın almalar, lojistik | Hammadde, üretim, ambalaj, nakliye, kullanım ve yaşam sonu gibi ürün aşamaları |
| Yaygın teknik çerçeve | ISO 14064-1 ve GHG Protocol Corporate Standard | Ürün yaşam döngüsü ve ürün karbon ayak izi metodolojileri |
Dolayısıyla bir fabrikanın yıllık kurumsal karbon ayak izinin hesaplanmış olması, o fabrikada üretilen her ürünün ayrı ürün karbon ayak izinin de otomatik olarak hesaplandığı anlamına gelmez.
ISO 14064-1 Nedir?
Kurumsal sera gazı envanterlerinde en önemli uluslararası teknik referanslardan biri ISO 14064-1:2018 standardıdır.
Standart, kuruluş seviyesinde sera gazı emisyon ve uzaklaştırmalarının nicelendirilmesi ve raporlanmasına ilişkin prensip ve gereklilikleri tanımlar.
Organizasyonun sera gazı envanterinin tasarlanması, geliştirilmesi, yönetilmesi, raporlanması ve gerektiğinde doğrulanmasına ilişkin bir çerçeve sunar.
GHG Protocol Nedir?
GHG Protocol Corporate Standard, işletmelerin sera gazı emisyonlarını kurumsal seviyede sınıflandırmak ve raporlamak için dünya genelinde yaygın biçimde kullanılan çerçevelerden biridir.
GHG Protocol kurumsal emisyonları üç temel kapsama ayırır:
Scope 1
İşletmenin sahip olduğu veya kontrol ettiği kaynaklardan doğrudan ortaya çıkan sera gazı emisyonlarıdır.
Scope 2
İşletmenin satın aldığı elektrik, buhar, ısıtma veya soğutma enerjisinin üretiminden kaynaklanan dolaylı emisyonları kapsar.
Scope 3
Scope 2 dışında kalan, işletmenin değer zincirinde yukarı veya aşağı yönde oluşan diğer dolaylı sera gazı emisyonlarını kapsar.
Toplam Envanter
İşletmenin raporlama amacı ve seçilen metodoloji doğrultusunda ilgili emisyon kaynakları bir araya getirilerek sera gazı envanteri oluşturulur.
Scope 1 Emisyonları Nelerdir?
Scope 1, işletmenin sahip olduğu veya kontrol ettiği kaynaklardan doğrudan oluşan sera gazı emisyonlarını ifade eder.
Endüstriyel bir işletmede Scope 1 içerisinde değerlendirilebilecek yaygın kaynaklar şunlardır:
- Kazanlarda yakılan doğalgaz
- Jeneratörde kullanılan dizel
- Şirkete ait araçlarda kullanılan benzin veya motorin
- Forkliftlerde kullanılan LPG veya diğer yakıtlar
- Üretim prosesinden doğrudan oluşan sera gazları
- Klima ve soğutma sistemlerinden kaçan soğutucu gazlar
- İşletmenin kontrolündeki diğer sabit veya hareketli yanma kaynakları
Özellikle soğutucu gazlar saha çalışmalarında unutulabilen kaynaklardan biridir.
Bir işletmede doğalgaz ve araç yakıtları eksiksiz hesaplanmış olsa bile klima, chiller veya proses soğutma sistemlerindeki soğutucu gaz ilaveleri gözden kaçmışsa Scope 1 envanteri eksik kalabilir.
Scope 2 Emisyonları Nelerdir?
Scope 2, işletmenin satın aldığı enerji nedeniyle oluşan dolaylı emisyonları kapsar.
En yaygın örnek satın alınan elektriktir.
Fabrikadaki makineler çalışırken baca üzerinden doğrudan CO₂ çıkarmıyor olabilir. Ancak bu makinelerin kullandığı elektriği üretmek için elektrik sisteminin başka bir noktasında sera gazı emisyonları oluşabilir.
Bu nedenle işletmenin elektrik tüketimi kurumsal karbon ayak izi hesabının önemli veri kaynaklarından biridir.
Scope 3 Emisyonları Nelerdir?
Scope 3, şirketin kendi tesisindeki doğrudan kaynaklar ve satın alınan enerji dışında kalan değer zinciri emisyonlarını kapsar.
GHG Protocol Scope 3 yapısında yukarı ve aşağı yönlü değer zinciri faaliyetlerini kapsayan 15 kategori bulunur.
İşletmeye göre önemli olabilecek örnekler:
- Satın alınan mal ve hizmetler
- Sermaye malları
- Yakıt ve enerjiyle ilişkili bazı dolaylı faaliyetler
- Tedarik kaynaklı taşımacılık
- Operasyonlarda oluşan atıklar
- İş seyahatleri
- Çalışanların işe geliş-gidişleri
- Kiralanan varlıklarla ilişkili emisyonlar
- Satılan ürünlerin taşınması ve dağıtılması
- Satılan ürünlerin kullanımı
- Satılan ürünlerin yaşam sonu süreçleri
Her işletmenin Scope 3 profili aynı değildir.
Bir lojistik şirketinde araç ve taşımacılık faaliyetleri öne çıkarken, ürün imalatçısında satın alınan hammadde emisyonları toplam envanter içerisinde çok daha önemli hale gelebilir.
Scope 1, Scope 2 ve Scope 3 İçin Fabrika Örneği
| Faaliyet | Kapsam | Örnek Veri |
|---|---|---|
| Doğalgaz kazanı | Scope 1 | Sm³ doğalgaz tüketimi |
| Şirket aracı | Scope 1 | Litre motorin / benzin |
| Klima gaz kaçağı | Scope 1 | kg soğutucu gaz ilavesi veya kaybı |
| Şebekeden alınan elektrik | Scope 2 | kWh veya MWh elektrik |
| Satın alınan çelik | Scope 3 | Ton veya kg satın alınan malzeme |
| Dış lojistik | Scope 3 | Ton-km, km, yakıt veya tedarikçi verisi |
| Atık bertarafı | Scope 3 | Atık türü, miktarı ve bertaraf yöntemi |
| İş seyahati | Scope 3 | Uçuş, konaklama veya kilometre bilgileri |
Karbon Ayak İzi Nasıl Hesaplanır?
Hesaplama mantığı birçok emisyon kaynağında temel olarak faaliyet verisinin uygun emisyon faktörüyle ilişkilendirilmesine dayanır.
Örneğin faaliyet verisi:
- kWh elektrik,
- Sm³ doğalgaz,
- litre motorin,
- kg soğutucu gaz,
- ton hammadde,
- ton-km taşıma,
- kg atık
olabilir.
Ancak aynı formülün kullanılması, bütün hesaplamaların kolay olduğu anlamına gelmez.
Asıl teknik çalışma uygun faaliyet verisinin, doğru birimin ve o faaliyet için uygun emisyon faktörünün seçilmesidir.
Emisyon Faktörü Nedir?
Emisyon faktörü belirli miktardaki bir faaliyetin ne kadar sera gazı emisyonuna karşılık geldiğini hesaplamak için kullanılan katsayıdır.
Örneğin belirli miktarda yakıt tüketimi, elektrik kullanımı veya taşımacılık faaliyeti uygun faktör kullanılarak CO₂e emisyonuna dönüştürülebilir.
Emisyon faktörü seçiminde veri kaynağı önemlidir.
Mümkün olduğunda:
- Raporlama metodolojisine uygun,
- Güncel,
- Coğrafi olarak ilgili,
- Faaliyeti doğru temsil eden,
- Güvenilir ve izlenebilir
faktörlerin kullanılması gerekir.
CO₂e Ne Demektir?
CO₂e, “karbondioksit eşdeğeri” anlamına gelir.
Farklı sera gazlarının atmosfer üzerindeki ısınma etkileri birbirinden farklı olduğu için bunların ortak bir birim üzerinden ifade edilmesine ihtiyaç duyulur.
Örneğin belirli miktardaki bir soğutucu gazın iklim üzerindeki etkisi aynı miktardaki CO₂'den çok daha yüksek olabilir.
Hesaplamada gazın miktarı ilgili küresel ısınma potansiyeli ile ilişkilendirilerek CO₂ eşdeğerine dönüştürülebilir.
Böylece farklı sera gazlarının etkileri aynı envanter içerisinde toplanabilir.
Karbon Ayak İzi Hesaplama Süreci Nasıl İşler?
Hesaplamanın Amacı Belirlenir
Çalışmanın yalnızca iç sürdürülebilirlik takibi için mi, müşteri talebi için mi, kurumsal raporlama için mi, doğrulama amacıyla mı yoksa belirli başka bir program kapsamında mı yapılacağı belirlenir.
Organizasyon Sınırı Belirlenir
Hesaplamaya hangi şirketlerin, fabrikaların, şubelerin, depoların ve diğer faaliyet noktalarının dahil edileceği netleştirilir.
Raporlama Dönemi Belirlenir
Çoğu kurumsal çalışma yıllık dönem üzerinden yapılır. Ancak kullanılan metodoloji ve raporlama amacı doğrultusunda dönem açık şekilde tanımlanmalıdır.
Emisyon Kaynakları Envanteri Oluşturulur
Yakıt, elektrik, proses, araçlar, soğutucu gazlar, satın almalar, lojistik, atık ve ilgili diğer faaliyetler belirlenir.
Scope veya Emisyon Kategorileri Belirlenir
Kullanılan raporlama çerçevesine göre kaynaklar doğrudan ve dolaylı emisyon kategorilerine ayrılır. GHG Protocol kullanılıyorsa Scope 1, Scope 2 ve Scope 3 sınıflandırması yapılır.
Faaliyet Verileri Toplanır
Faturalar, sayaçlar, yakıt kayıtları, ERP verileri, satın alma kayıtları, bakım kayıtları, lojistik bilgileri ve diğer kanıtlanabilir kaynaklardan veri alınır.
Emisyon Faktörleri Belirlenir
İlgili faaliyet ve raporlama yılı için uygun, güvenilir ve izlenebilir emisyon faktörleri seçilir.
Hesaplamalar Yapılır
Faaliyet verileri uygun emisyon faktörleriyle ilişkilendirilir ve sonuçlar gerektiğinde CO₂ eşdeğerine dönüştürülür.
Veri Kalitesi Kontrol Edilir
Eksik aylar, çift kayıtlar, hatalı birimler, tahmini veriler veya farklı tesislere ait faturaların karışması gibi durumlar kontrol edilir.
Emisyon Envanteri Raporlanır
Sonuçlar kaynak, tesis, kapsam ve ilgili diğer kategorilere ayrılarak izlenebilir şekilde raporlanır.
Azaltım Alanları Belirlenir
En yüksek emisyon kaynakları analiz edilir ve işletmenin kontrol edebileceği azaltım fırsatları teknik olarak değerlendirilir.
Organizasyon Sınırı Neden Bu Kadar Önemlidir?
Kurumsal karbon ayak izi hesabında aynı şirketin bütün faaliyetlerinin otomatik olarak tek bir hesap içerisine dahil edildiği varsayılmamalıdır.
Örneğin bir firmanın:
- Tuzla'da üretim tesisi,
- Gebze'de deposu,
- İstanbul'da merkez ofisi,
- Şirkete ait araç filosu,
- Kiralanmış başka bir üretim alanı
bulunabilir.
Hesaplamaya bunlardan hangilerinin dahil edildiği açık değilse elde edilen toplam emisyon rakamının neyi temsil ettiği de belirsiz hale gelir.
Karbon Ayak İzi İçin İşletmeden Hangi Veriler İstenir?
Gerekli veri listesi işletmeye göre değişir. Üretim tesislerinde yaygın olarak aşağıdaki bilgiler değerlendirilir:
| Veri Grubu | Örnek Kaynak | Örnek Birim |
|---|---|---|
| Elektrik | Elektrik faturaları / sayaç kayıtları | kWh, MWh |
| Doğalgaz | Doğalgaz faturaları | Sm³, kWh |
| Dizel | Yakıt faturaları / filo kayıtları | Litre |
| Benzin | Yakıt faturaları | Litre |
| LPG | Satın alma veya yakıt kayıtları | Litre, kg |
| Soğutucu gaz | Klima / chiller bakım kayıtları | kg ve gaz tipi |
| Hammadde | ERP / satın alma kayıtları | kg, ton, adet |
| Lojistik | Nakliye kayıtları | km, ton-km, yakıt |
| Atık | Atık beyan ve taşıma kayıtları | kg, ton |
| İş seyahati | Bilet ve seyahat kayıtları | km, uçuş bilgisi |
Faturalar Karbon Ayak İzi İçin Yeterli midir?
Bazı Scope 1 ve Scope 2 kaynaklarında faturalar güçlü bir faaliyet verisi kaynağıdır. Ancak bütün sera gazı envanterini yalnızca faturalar üzerinden oluşturmak çoğu işletmede yeterli olmaz.
Örneğin soğutucu gaz kaçaklarını elektrik faturasında göremezsiniz.
Benzer şekilde dış nakliye, hammadde, atık, iş seyahati veya tedarik zinciri bilgileri farklı veri sistemlerinden gelebilir.
Sağlıklı bir envanterde her veri için mümkün olduğunca kaynağının belirtilmesi gerekir:
- Fatura
- Sayaç
- ERP sistemi
- Bakım kaydı
- Satın alma raporu
- Sevk irsaliyesi
- Atık kaydı
- Tedarikçi bilgisi
- Hesaplama veya teknik tahmin
Soğutucu Gazlar Karbon Ayak İzinde Neden Önemlidir?
Soğutucu gazlar, miktarları yakıt tüketimlerine göre küçük görünse bile yüksek küresel ısınma potansiyelleri nedeniyle karbon envanterinde önemli sonuçlar oluşturabilir.
Bu nedenle işletmede:
- Klima sistemleri,
- Chiller cihazları,
- Soğuk hava depoları,
- Proses soğutma sistemleri,
- Isı pompaları
bulunuyorsa kullanılan soğutucu gaz türü ve bakım sırasında yapılan gaz ilaveleri takip edilmelidir.
Sadece cihazın kapasitesini bilmek gerçek yıllık kaçağı göstermeyebilir. Bakım ve servis kayıtları bu nedenle önemli veri kaynaklarıdır.
Üretim Miktarı Karbon Ayak İzinde Neden Kaydedilmeli?
Yıllık toplam emisyon işletmenin çevresel etkisini gösterirken üretim miktarı performans değişimini anlamaya yardımcı olabilir.
Örneğin:
Bu nedenle uygun işletmelerde toplam emisyonun yanında:
- kg CO₂e / ürün,
- t CO₂e / ton üretim,
- kg CO₂e / çalışma saati,
- t CO₂e / ciro
gibi yoğunluk göstergeleri de takip edilebilir.
Kullanılacak performans göstergesi işletmenin faaliyet yapısına göre seçilmelidir.
Karbon Ayak İzi Hesabında Baz Yıl Nedir?
Baz yıl, işletmenin sonraki dönemlerde emisyon performansını karşılaştırmak için referans aldığı yıldır.
Örneğin işletme 2025 yılını baz yıl olarak seçip 2026, 2027 ve sonraki yıllardaki sonuçları bununla karşılaştırabilir.
Ancak karşılaştırılabilirlik için hesaplama metodunun ve organizasyon sınırlarının tutarlı olması gerekir.
Şirketin yeni fabrika satın alması, tesis satması, önemli metodoloji değişikliği yapılması veya geçmiş veride önemli bir hata tespit edilmesi halinde baz yıl hesabının yeniden değerlendirilmesi gerekebilir.
Karbon Ayak İzinde Veri Kalitesi Nasıl Kontrol Edilir?
Karbon hesaplamalarında karmaşık formüllerden daha sık karşılaşılan sorun, yanlış veya eksik faaliyet verisidir.
Kontrol edilmesi gereken başlıca noktalar:
12 Ay Tam mı?
Yıllık raporda elektrik veya doğalgaz verisinin bir ayının eksik olması toplam sonucu doğrudan etkileyebilir.
Birim Doğru mu?
kWh ile MWh, litre ile ton veya kg ile gram gibi birimlerin karıştırılması büyük hesaplama hatalarına yol açabilir.
Çift Kayıt Var mı?
Aynı yakıt faturasının hem merkez kayıtlarından hem tesis kayıtlarından hesaba eklenmesi emisyonun iki kez sayılmasına neden olabilir.
Sınır Doğru mu?
Başka şirkete veya raporlama kapsamı dışındaki tesise ait tüketim yanlışlıkla envantere eklenmemelidir.
Faktör Güncel mi?
Kullanılan emisyon faktörünün raporlama yılı ve metodoloji açısından uygunluğu kontrol edilmelidir.
Veri Kaynağı Kayıtlı mı?
Her önemli rakamın faturaya, sayaca, ERP kaydına veya başka bir doğrulanabilir kaynağa bağlanabilmesi gerekir.
Karbon Ayak İzinde Tahmini Veri Kullanılabilir mi?
Bazı durumlarda eksik verilerin tamamlanması için tahmin veya hesaplama yöntemleri gerekebilir.
Ancak tahmini veri, ölçülmüş veya faturalandırılmış veriymiş gibi sunulmamalıdır.
Örneğin bir aracın belirli aylara ait yakıt kaydı yoksa kilometre bilgisi ve makul tüketim verisi kullanılarak tahmin yapılabilir. Bu durumda:
- Tahmin yapıldığı,
- Hangi yöntemin kullanıldığı,
- Hangi varsayımların kullanıldığı
kayıt altına alınmalıdır.
Karbon Ayak İzi Hesaplandıktan Sonra Ne Yapılır?
Karbon ayak izi hesabının amacı yalnızca toplam ton CO₂e değerini öğrenmek değildir.
Sonuçlardan sonra işletmenin emisyon profili analiz edilmelidir.
Örneğin:
- Toplam emisyonun hangi kaynaklarda yoğunlaştığı,
- Enerji tüketiminin hangi tesislerde yüksek olduğu,
- Yakıt kaynaklı emisyonların dağılımı,
- Soğutucu gaz kayıplarının etkisi,
- Tedarik zincirinin önemli emisyon alanları,
- Üretim başına emisyon değişimi
incelenebilir.
Bu analiz azaltım planının başlangıç noktasıdır.
Karbon Emisyonu Nasıl Azaltılır?
Her işletmenin azaltım planı farklıdır. En doğru yaklaşım, en yüksek emisyon kaynağının nerede olduğunu tespit ettikten sonra teknik iyileştirmeleri önceliklendirmektir.
Üretim işletmelerinde değerlendirilebilecek alanlar arasında:
- Enerji verimliliğinin artırılması
- Basınçlı hava kayıplarının azaltılması
- Verimsiz motor ve ekipmanların iyileştirilmesi
- Isı geri kazanımı
- Yenilenebilir elektrik kullanımı
- Yakıt dönüşümü
- Araç filosunun optimizasyonu
- Soğutucu gaz kaçaklarının azaltılması
- Atık miktarının azaltılması
- Tedarik zinciri optimizasyonu
- Hammadde kullanımının iyileştirilmesi
bulunabilir.
Özellikle enerji tüketiminin yüksek olduğu işletmelerde enerji verimliliği ölçümleri, karbon azaltım planının teknik olarak desteklenmesinde yararlı olabilir.
Karbon Ayak İzi ile Enerji Verimliliği Arasında Nasıl Bir İlişki Var?
Elektrik ve yakıt tüketimi birçok işletmede sera gazı emisyonlarının önemli bölümünü oluşturduğu için enerji verimliliği ile karbon performansı doğrudan ilişkilidir.
Ancak enerji verimliliği ile karbon azaltımı tamamen aynı kavram değildir.
Örneğin elektrik tüketimi değişmeden daha düşük karbon yoğunluğuna sahip enerji kaynağı kullanılması karbon emisyonunu azaltabilir. Buna karşılık enerji verimliliği çalışması tüketilen enerjinin miktarını azaltmaya odaklanabilir.
Sağlıklı sürdürülebilirlik planında iki yaklaşım birlikte değerlendirilebilir:
Daha Az Enerji Kullanmak
Verimsiz ekipmanları, kayıpları ve gereksiz tüketimi azaltarak toplam enerji ihtiyacını düşürmek.
Daha Düşük Karbonlu Enerji Kullanmak
Enerjinin kaynağını ve satın alma yaklaşımını değerlendirerek tüketimin karbon yoğunluğunu azaltmak.
Karbon Ayak İzi Her Yıl Hesaplanmalı mı?
Kurumsal sera gazı performansının düzenli takip edilmesi isteniyorsa hesaplamanın tutarlı raporlama dönemleriyle tekrarlanması faydalıdır.
Yıllık hesaplama sayesinde işletme:
- Toplam emisyon değişimini,
- Üretim başına emisyonu,
- Enerji kaynaklarının etkisini,
- Azaltım projelerinin sonucunu,
- Yeni tesis veya proseslerin etkisini
yıllar arasında karşılaştırabilir.
Ancak farklı yılların karşılaştırılabilmesi için organizasyon sınırı, hesaplama yöntemi ve kullanılan temel veri yapısının açık şekilde kayıt altında tutulması gerekir.
Karbon Ayak İzi Hesabı Doğrulanabilir mi?
Evet. Kuruluşun raporlama amacı, müşteri şartı veya ilgili programın gerekliliklerine bağlı olarak sera gazı beyanı bağımsız doğrulama sürecine tabi tutulabilir.
Doğrulamada yalnızca nihai toplam değer değil, bu değerin nasıl elde edildiği de önemlidir.
Bu nedenle başlangıçtan itibaren:
- Organizasyon sınırlarının kayıt altına alınması,
- Veri kaynaklarının saklanması,
- Emisyon faktörlerinin kaynağının belirtilmesi,
- Varsayımların açıklanması,
- Hesaplama dosyalarının versiyonlanması,
- Eksik veya tahmini verilerin işaretlenmesi
önemlidir.
Kurumsal Karbon Ayak İzi ile CBAM / SKDM Aynı Şey mi?
Hayır. Özellikle Avrupa Birliği'ne ihracat yapan sanayi işletmelerinde bu iki kavram birbirine karıştırılabilmektedir.
Kurumsal karbon ayak izi, şirketin belirli raporlama sınırları içerisindeki sera gazı envanterini ele alır.
Avrupa Birliği Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması, yaygın kısaltmasıyla CBAM / SKDM, belirli ürünlerin AB'ye ithalatında ürünlere gömülü emisyonlara ilişkin farklı ve özel hesaplama/raporlama kuralları olan bir mekanizmadır.
AB'de CBAM'ın kesin dönemi 1 Ocak 2026 tarihinde başlamıştır.
Güncel mekanizma belirli ürünleri özellikle şu sektörlerde kapsamaktadır:
- Demir ve çelik
- Alüminyum
- Çimento
- Gübre
- Elektrik
- Hidrojen
AB'ye İhracat Yapan İşletmeler İçin Karbon Verisi Neden Önemli?
AB'nin karbon düzenlemeleri nedeniyle özellikle karbon yoğun ürünler üreten ihracatçı işletmelerin üretim ve emisyon verilerini daha izlenebilir hale getirmesi giderek önem kazanmaktadır.
Kurumsal karbon envanteri işletmeye:
- Emisyon kaynaklarını sistematik olarak tanıma,
- Enerji ve yakıt verilerini düzenleme,
- Üretim verileriyle emisyonları ilişkilendirme,
- Tedarik zincirinden veri toplama alışkanlığı oluşturma,
- Azaltım fırsatlarını belirleme
açısından önemli bir veri altyapısı sağlar.
Ancak ihracata konu ürün için özel bir düzenleme bulunuyorsa o düzenlemenin kendi hesaplama ve doğrulama kriterleri ayrıca uygulanmalıdır.
Karbon Ayak İzi Hesabında Sık Yapılan Hatalar
Sadece Elektriği Hesaplamak
Elektrik önemli bir kaynak olabilir ancak doğalgaz, araçlar, soğutucu gazlar ve diğer faaliyetler gözden kaçırılmamalıdır.
Sınırı Tanımlamamak
Hangi tesislerin ve şirketlerin rapora dahil olduğu belirtilmeden verilen toplam değer izlenebilir değildir.
Yanlış Birim Kullanmak
kWh/MWh veya kg/ton gibi birim hataları sonucu yüzlerce veya binlerce kat değiştirebilir.
Eski Emisyon Faktörü Kullanmak
Özellikle elektrik gibi yıllara göre değişebilecek faktörlerde kullanılan kaynağın ve yılın belirtilmesi gerekir.
Soğutucu Gazları Unutmak
HFC türü gazlar miktar olarak küçük görünse de yüksek küresel ısınma etkisi nedeniyle toplam emisyonu etkileyebilir.
Scope 3'ü Tek Kalemde Yazmak
Değer zinciri faaliyetleri farklı veri kalitesi ve hesaplama yöntemleri gerektirebilir. Kaynakların kategori bazında ele alınması daha sağlıklıdır.
Excel ile Karbon Ayak İzi Hesaplanabilir mi?
Evet. Uygun veri yapısı ve metodoloji kullanıldığında karbon envanterinin hesaplamaları elektronik tablolar üzerinden yürütülebilir.
Asıl önemli olan kullanılan yazılım değil, hesaplama sisteminin teknik bütünlüğüdür.
Hesaplama dosyasında en azından:
- Faaliyet kaynağı
- Raporlama kapsamı
- Faaliyet verisi
- Birim
- Veri kaynağı
- Emisyon faktörü
- Emisyon faktörü kaynağı
- Hesaplama sonucu
- CO₂e değeri
- Varsayım veya açıklama
gibi alanların düzenli tutulması faydalıdır.
Karbon Ayak İzi Raporunda Neler Olmalı?
Kurumsal raporun kapsamı kullanılan standarda ve raporlama amacına göre değişebilse de anlaşılır ve izlenebilir bir çalışmada aşağıdaki başlıklar önemlidir:
- Kuruluş ve faaliyet bilgileri
- Raporlama dönemi
- Organizasyon sınırı
- Raporlama sınırı
- Emisyon kaynakları
- Scope veya ilgili emisyon kategorileri
- Faaliyet verileri
- Emisyon faktörleri ve kaynakları
- Kullanılan hesaplama yöntemleri
- Varsayımlar
- Eksik veya tahmini veriler
- CO₂e sonuçları
- Toplam sera gazı envanteri
- Varsa baz yıl bilgisi
- Karşılaştırmalı performans göstergeleri
Karbon Ayak İzi Hesaplamasında Nereden Başlanmalı?
İlk kez sera gazı envanteri oluşturacak işletmeler için bütün Scope 3 tedarik zincirini aynı gün içerisinde kusursuz biçimde çıkarmaya çalışmak süreci gereksiz şekilde karmaşık hale getirebilir.
Daha sistematik başlangıç şu şekilde olabilir:
Önce Tesisleri Listeleyin
Fabrika, depo, ofis ve diğer faaliyet alanlarının organizasyon yapısını ortaya çıkarın.
Enerji ve Yakıt Verisini Toplayın
Elektrik, doğalgaz, motorin, benzin, LPG ve diğer yakıtların yıllık tüketimlerini kaynak belgeleriyle toplayın.
Soğutucu Gaz ve Prosesleri Kontrol Edin
Klima bakım kayıtları ve üretim prosesleri içerisinde doğrudan sera gazı kaynağı bulunup bulunmadığını inceleyin.
Scope 3 Haritası Çıkarın
Satın alma, lojistik, atık, seyahat ve diğer değer zinciri faaliyetlerinin hangilerinin işletme için önemli olduğunu belirleyin.
Veri Sahiplerini Belirleyin
Elektrik verisinin muhasebeden, yakıtın filo yöneticisinden, atığın çevre biriminden veya satın almaların ERP sisteminden geldiği açık olsun.
CBN Mühendislik Karbon Ayak İzi Çalışmalarını Nasıl Ele Alır?
CBN Mühendislik'te karbon ayak izi hesaplamasının temel amacı yalnızca nihai bir ton CO₂e rakamı üretmek değildir.
Hesabın sonraki yıl tekrar yapılabilmesi, verilerin kaynağının bulunabilmesi ve işletmenin hangi faaliyetinin emisyon üzerindeki etkisinin yüksek olduğunun anlaşılabilmesi önemlidir.
Bu nedenle çalışmada işletmenin:
- Organizasyon yapısı,
- Enerji tüketimleri,
- Yakıt kaynakları,
- Üretim süreçleri,
- Araç filosu,
- Soğutma sistemleri,
- Hammadde ve satın almaları,
- Lojistik faaliyetleri,
- Atık kayıtları
uygun hesaplama sınırları içerisinde incelenir.
Hesaplanan sonuçların işletmenin gerçek çalışma koşullarıyla ilişkilendirilmesi, sonraki aşamada enerji ve kaynak verimliliği açısından daha anlamlı kararlar alınmasına yardımcı olur.
CBN Mühendislik'in karbon ayak izinin hesaplanması hizmeti bu teknik ve izlenebilir veri yaklaşımı doğrultusunda ele alınmaktadır.
İşveren İçin Karbon Ayak İzi Veri Kontrol Listesi
- Hesaplamaya dahil edilecek şirket ve tesisleri belirledim.
- Raporlama dönemini netleştirdim.
- Elektrik faturalarını aylık olarak topladım.
- Doğalgaz ve diğer yakıt tüketimlerini hazırladım.
- Şirket araçlarının yakıt kayıtlarını kontrol ettim.
- Jeneratör ve forklift yakıtlarını ayrı değerlendirdim.
- Klima ve soğutucu gaz bakım kayıtlarını hazırladım.
- Üretim kaynaklı doğrudan sera gazı bulunup bulunmadığını kontrol ettim.
- Satın alınan ana hammaddeleri listeledim.
- Lojistik ve taşımacılık verilerini hazırladım.
- Atık miktarlarını ve bertaraf yöntemlerini kontrol ettim.
- İş seyahati ve ilgili değer zinciri verilerini değerlendirdim.
- Kullanılan her verinin kaynağını kayıt altına aldım.
- Tahmini verileri gerçek verilerden ayırdım.
- Üretim miktarını performans karşılaştırması için hazırladım.
Karbon Ayak İzi Hesaplama Hakkında Sık Sorulan Sorular
Karbon ayak izi hesaplama nedir?
Karbon ayak izi hesaplama, bir işletmenin belirli organizasyon ve raporlama sınırları içerisindeki faaliyetlerinden kaynaklanan sera gazı emisyonlarının teknik yöntemlerle nicelendirilerek CO₂ eşdeğeri cinsinden raporlanmasıdır.
Scope 1 nedir?
Scope 1, işletmenin sahip olduğu veya kontrol ettiği kaynaklardan doğrudan oluşan sera gazı emisyonlarını kapsar. Yakıt yakılması, şirket araçları, belirli proses emisyonları ve soğutucu gaz kaçakları örnek olarak verilebilir.
Scope 2 nedir?
Scope 2, işletmenin satın aldığı elektrik, ısı, buhar veya soğutma enerjisinin üretiminden kaynaklanan dolaylı sera gazı emisyonlarını kapsar.
Scope 3 nedir?
Scope 3, Scope 2 dışında kalan ve işletmenin değer zincirindeki yukarı veya aşağı yönlü faaliyetlerinden kaynaklanan diğer dolaylı sera gazı emisyonlarını kapsar.
CO₂e ne demektir?
CO₂e veya karbondioksit eşdeğeri, farklı sera gazlarının iklim üzerindeki etkilerinin ortak bir birimde ifade edilmesini sağlar.
ISO 14064-1 nedir?
ISO 14064-1, kuruluş seviyesinde sera gazı emisyon ve uzaklaştırmalarının nicelendirilmesi ve raporlanmasına ilişkin prensip ve gereklilikleri belirleyen uluslararası standarttır.
Karbon ayak izi hesaplamak için hangi veriler gerekir?
İşletmeye göre elektrik, doğalgaz, motorin, benzin, LPG, soğutucu gaz, proses, hammadde, lojistik, atık, seyahat ve diğer ilgili faaliyet verileri gerekebilir.
Karbon ayak izi sadece elektrik tüketiminden mi hesaplanır?
Hayır. Elektrik yalnızca emisyon kaynaklarından biridir. Yakıtlar, araçlar, prosesler, soğutucu gazlar ve ilgili değer zinciri faaliyetleri de hesaplama kapsamına girebilir.
Karbon ayak izi her yıl hesaplanabilir mi?
Evet. Tutarlı raporlama sınırları ve metodoloji kullanılarak yıllık hesaplama yapılması, işletmenin emisyon performansını ve azaltım çalışmalarının etkisini takip etmesini kolaylaştırır.
Kurumsal karbon ayak izi ile ürün karbon ayak izi aynı mıdır?
Hayır. Kurumsal karbon ayak izi kuruluşun faaliyetlerine odaklanırken ürün karbon ayak izi belirli bir ürünün tanımlanmış yaşam döngüsü içerisindeki emisyonlarını değerlendirir.
Kurumsal karbon ayak izi hesabı CBAM için yeterli midir?
Tek başına yeterli kabul edilmemelidir. CBAM, kapsamdaki ürünlerin gömülü emisyonlarına ilişkin kendi hesaplama ve raporlama metodolojilerine sahiptir. Kurumsal sera gazı envanteri ile CBAM çalışmasının sınırları ve amaçları farklıdır.
- ISO 14064-1:2018 – Kuruluş seviyesinde sera gazı emisyon ve uzaklaştırmalarının nicelendirilmesi ve raporlanması
- GHG Protocol Corporate Standard – Kurumsal sera gazı hesaplama ve raporlama çerçevesi
- GHG Protocol Scope 2 Guidance
- GHG Protocol Corporate Value Chain (Scope 3) Standard
- European Commission – Carbon Border Adjustment Mechanism (CBAM) Definitive Regime
Bu içerik genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Karbon ayak izi hesaplama yöntemi, organizasyon sınırları, emisyon faktörleri ve raporlama gereklilikleri çalışmanın amacı ve kullanılan standarda göre değişebilir. CBAM/SKDM, zorunlu sürdürülebilirlik raporlaması veya bağımsız doğrulama gibi özel amaçlı çalışmalar ayrıca ilgili güncel mevzuat ve metodolojiye göre değerlendirilmelidir.
