İş Hijyeni ve Maruziyet Rehberi

İş Hijyeni Ölçümleri Nelerdir? İşletmelerde Hangi Ölçümler Yapılır?

İş hijyeni ölçümleri; çalışanların iş sırasında maruz kalabileceği gürültü, titreşim, toz, kimyasal maddeler, termal şartlar, aydınlatma ve benzeri fiziksel, kimyasal veya biyolojik etmenlerin teknik yöntemlerle belirlenmesini sağlar. Ancak her işletmeye aynı ölçüm paketinin uygulanması doğru değildir. Ölçüm kapsamı; yapılan iş, kullanılan makineler, kimyasallar, çalışanların görevleri, maruziyet süreleri ve işyerinin risk değerlendirmesi esas alınarak belirlenmelidir.

İş hijyeni ölçümleri kapsamında üretim tesisinde çalışan maruziyetlerinin teknik olarak ölçülmesi
Kısa cevap: İşletmelerde yapılabilecek başlıca iş hijyeni ölçümleri kişisel gürültü maruziyeti, el-kol ve tüm vücut titreşim maruziyeti, toplam veya solunabilir toz, kimyasal madde ve uçucu organik bileşik maruziyeti, termal konfor, aydınlatma ve gerekli durumlarda elektromanyetik alan gibi ölçümlerdir. Hangi ölçümün yapılacağı işletmenin adına veya sektörüne göre hazır bir listeden değil; risk değerlendirmesinde belirlenen gerçek maruziyet kaynaklarına göre seçilmelidir. Ölçüm ve analizler, ilgili parametrede İSGÜM tarafından yeterlik veya ön yeterlik belgesine sahip laboratuvarlar tarafından gerçekleştirilmelidir.

“Fabrikada hangi ortam ölçümlerini yaptırmamız gerekiyor?” sorusu işletmelerde sık karşılaşılan sorulardan biridir.

Bu soruya yalnızca “gürültü, toz, aydınlatma ve termal konfor ölçülmeli” şeklinde standart bir listeyle cevap vermek teknik olarak yeterli değildir.

Çünkü aynı sektörde faaliyet gösteren iki işletmenin maruziyet profili dahi birbirinden tamamen farklı olabilir.

Örneğin bir metal işleme tesisinde CNC tezgâhlarının bulunduğu kapalı üretim alanıyla kaynak, taşlama ve yüzey temizleme işlemlerinin yapıldığı bölüm aynı riskleri oluşturmaz. Birinci alanda gürültü ve metal işleme sıvılarından kaynaklanabilecek maruziyetler öne çıkarken, ikinci alanda kaynak dumanı, metal partikülleri ve farklı kimyasal etmenler daha önemli hale gelebilir.

Bu nedenle iş hijyeni ve ortam ölçümleri planlanırken ilk adım cihaz seçmek değil, çalışanların gerçekte neye maruz kaldığını anlamaktır.

İş Hijyeni Nedir?

İş hijyeni; çalışma şartlarından kaynaklanabilecek ve çalışan sağlığını olumsuz etkileyebilecek fiziksel, kimyasal ve biyolojik etmenlerin belirlenmesi, değerlendirilmesi ve çalışanların bu etmenlerden korunmasına yönelik faaliyetlerin bütünüdür.

İş hijyeninde amaç yalnızca çalışma ortamındaki bir değeri ölçmek değildir.

Asıl amaç şu sorulara cevap verebilmektir:

  • Çalışan hangi tehlikeli etmene maruz kalıyor?
  • Maruziyet hangi iş veya makine sırasında oluşuyor?
  • Maruziyet ne kadar süre devam ediyor?
  • Çalışanın gerçek maruziyet düzeyi nedir?
  • Mevcut havalandırma veya diğer kontrol tedbirleri yeterli mi?
  • Alınan önlemden sonra maruziyet gerçekten azalmış mı?

Bu nedenle iş hijyeni ölçümü, tek başına bir laboratuvar işlemi değil; risk değerlendirmesinin ölçülebilir teknik verilerle desteklenen bölümüdür.

İş Hijyeni Ölçümleri Nelerdir?

İşletmenin üretim yöntemi ve maruziyet kaynaklarına göre ölçüm kapsamı değişmekle birlikte endüstriyel işyerlerinde en sık karşılaşılan başlıca iş hijyeni ölçümleri aşağıdaki şekilde gruplandırılabilir.

1

Gürültü Maruziyet Ölçümü

Çalışanın vardiyası veya belirli görevleri boyunca maruz kaldığı gürültü düzeyinin değerlendirilmesi amacıyla yapılır.

2

Titreşim Maruziyet Ölçümü

El aletlerinden kaynaklanan el-kol titreşimi veya araç ve makinelerden vücuda aktarılan tüm vücut titreşimi değerlendirilir.

3

Toz Maruziyet Ölçümü

Üretim sırasında oluşan toplam veya solunabilir tozun çalışan üzerindeki maruziyet düzeyinin belirlenmesinde kullanılır.

4

Kimyasal Maruziyet Ölçümü

Gaz, buhar, solvent, metal veya diğer kimyasal etmenlerin çalışanların solunum bölgesindeki maruziyet düzeyini değerlendirmeye yönelik ölçüm ve analizleri kapsar.

5

Termal Konfor Ölçümü

Sıcaklık, bağıl nem, hava hareketi ve gerekli termal indeksler üzerinden çalışma şartlarının değerlendirilmesini sağlar.

6

Aydınlatma Ölçümü

Çalışma yüzeyleri ve iş alanlarındaki aydınlık düzeyinin yapılan işe uygunluğunun teknik olarak değerlendirilmesine yardımcı olur.

Kişisel Maruziyet Ölçümü ile Ortam Ölçümü Aynı Şey mi?

Hayır. İş hijyeni çalışmalarında en fazla karıştırılan konulardan biri budur.

Kişisel maruziyet ölçümü, çalışanın gerçekte ne kadar maruz kaldığını belirlemeye yöneliktir. Ölçüm cihazı veya numune alma sistemi çalışanın üzerinde veya solunum bölgesine uygun şekilde konumlandırılabilir.

İşyeri ortam ölçümü ise belirli bir noktadaki çevresel koşulu veya etmen seviyesini belirlemek amacıyla yapılır.

Kişisel Maruziyet Ölçümü Ortam Ölçümü
Temel soru Çalışan ne kadar maruz kalıyor? Bu noktadaki ortam koşulu nedir?
Ölçüm yeri Çalışanın üzerinde veya solunum bölgesinde Belirlenmiş sabit çalışma alanı veya nokta
Örnek Kaynakçının vardiya boyunca gürültü maruziyeti Kaynak bölümündeki belirli noktanın gürültü düzeyi
Maruziyet sınırıyla karşılaştırma İlgili yöntem ve mevzuat şartları kapsamında kullanılabilir Mesleki maruziyet sınır değeriyle doğrudan kıyaslama amacı taşımaz
Çok önemli ayrım: İSGÜM'ün güncel laboratuvar rehberlerinde işyeri ortamında yapılan sabit nokta ölçümlerinin mesleki kişisel maruziyet sınır değerleriyle doğrudan karşılaştırılmaması gerektiği belirtilmektedir. Çalışanın mesleki maruziyetinin sınır değerlerle değerlendirilmesi gereken durumlarda uygun kişisel maruziyet ölçüm yöntemi kullanılmalıdır.

Gürültü Maruziyet Ölçümü Nedir?

Gürültü, fabrikalarda en yaygın fiziksel maruziyetlerden biridir. Ancak üretim alanında bir noktada yüksek ses ölçülmesi ile çalışanın vardiya boyunca maruz kaldığı gürültü aynı bilgi değildir.

Kişisel gürültü maruziyet ölçümü, çalışanın farklı görev ve alanlarda geçirdiği süre boyunca aldığı gürültü maruziyetinin belirlenmesine yöneliktir.

Gürültü ölçüm planı oluşturulurken yalnızca en gürültülü makinenin yanı tercih edilmez. Çalışanın gerçek çalışma düzeni analiz edilmelidir.

Örneğin bir operatör:

  • Vardiyanın üç saatini pres hattında,
  • İki saatini montaj alanında,
  • Bir saatini paketleme bölümünde,
  • Kalan süreyi daha düşük gürültülü bir alanda

geçiriyorsa maruziyet değerlendirmesi bu gerçek çalışma düzenini temsil etmelidir.

Saha açısından önemli: Bir üretim alanındaki en yüksek anlık ses değerini ölçüp bunu bütün çalışanların günlük maruziyeti olarak kabul etmek doğru değildir. İş, görev ve maruziyet süresi birlikte değerlendirilmelidir.

Toz Maruziyet Ölçümü Hangi İşletmelerde Yapılır?

Toz maruziyeti yalnızca maden veya çimento tesislerinde karşılaşılan bir risk değildir.

Metal taşlama, zımparalama, kaynak sonrası yüzey işlemleri, ahşap kesim, seramik, boya hazırlığı, paketleme, döküm ve farklı hammadde transferleri sırasında da havaya partiküller yayılabilir.

Toz ölçümünde önemli olan yalnızca havada görünür bir toz bulutu bulunup bulunmaması değildir.

Özellikle solunabilir fraksiyondaki küçük partiküller gözle fark edilmeden çalışanların solunum bölgesine ulaşabilir.

Ölçüm ihtiyacı değerlendirilebilecek örnek faaliyetler:

  • Taşlama ve zımparalama
  • Metal yüzey hazırlığı
  • Kaynak ve kesme işlemleri
  • Ahşap işleme
  • Toz hammadde besleme ve transferi
  • Çimento, mineral ve seramik prosesleri
  • Döküm ve kalıp hazırlama
  • Paketleme ve torbalama

Toplam Toz ile Solunabilir Toz Arasındaki Fark Nedir?

Bütün toz ölçümleri aynı partikül fraksiyonunu değerlendirmez.

Toplam toz yaklaşımı havadaki daha geniş bir partikül grubunu kapsarken, solunabilir toz ölçümü solunum sisteminin daha derin bölgelerine ulaşabilecek partikül fraksiyonuna odaklanır.

Bu nedenle ölçüm planında yalnızca “toz ölçülsün” ifadesi teknik olarak eksik kalabilir.

Üretimde oluşan partikülün türü, çalışan sağlığı açısından önemi ve uygulanacak mevzuat kriterleri değerlendirilerek hangi fraksiyonun ölçüleceği belirlenmelidir.

Silis Maruziyetinde Sadece Toz Miktarı Yeterli midir?

Her zaman değil.

Özellikle kuvars içeren taş, seramik, döküm kumu veya mineral esaslı malzemelerin işlendiği işlerde toplam toz miktarının yanında toz içerisindeki kristal silika / serbest silis içeriğinin değerlendirilmesi gerekebilir.

Bunun nedeni aynı miktarda iki farklı tozun çalışan sağlığı açısından aynı risk profilini taşımayabilmesidir.

Örnek: Bir kilogram ahşap tozu ile bir kilogram kuvars içeren mineral tozunun sadece “toz miktarı” üzerinden aynı şekilde değerlendirilmesi doğru değildir. İş hijyeni çalışmasında partikülün kimyasal ve mineralojik özelliği de önem taşıyabilir.

Kimyasal Maruziyet Ölçümleri Nelerdir?

Kimyasal maruziyet ölçümleri, çalışanların çalışma sırasında soluyabileceği gaz, buhar, aerosol veya partikül halindeki kimyasal maddelerin belirlenmesine yönelik çalışmaları kapsar.

İşletmede hangi kimyasalların ölçülmesi gerektiğini belirlemek için öncelikle kullanılan ürünlerin ve proseslerin bilinmesi gerekir.

Değerlendirmede özellikle:

  • Güvenlik Bilgi Formları
  • Kullanılan hammaddeler
  • Proses sıcaklıkları
  • Kaynak ve termal işlemler
  • Boya ve solvent kullanımı
  • Temizlik kimyasalları
  • Yapıştırıcılar
  • Metal işleme kimyasalları
  • Yanma ürünleri
  • Lokal havalandırma durumu

dikkate alınabilir.

VOC Ölçümü Nedir?

VOC, uçucu organik bileşiklerin genel adıdır. Boya, tiner, solvent, reçine, yapıştırıcı, temizlik ürünleri ve çeşitli endüstriyel kimyasalların kullanıldığı proseslerde uçucu organik bileşik maruziyeti oluşabilir.

Ancak “VOC ölçümü” tek başına hangi kimyasalın değerlendirildiğini açıklamaz.

Toluen, ksilen veya başka bir organik bileşiğin ölçüm ve analiz yöntemi farklı olabilir. Bu nedenle işletmede hangi kimyasal maddelerin kullanıldığı ön inceleme sırasında belirlenmeli ve ölçüm planı buna göre oluşturulmalıdır.

CBN Mühendislik'in kişisel maruziyet ölçümleri kapsamında gürültü, toz, titreşim, VOC ve kimyasal etmenler işletmenin gerçek proses şartlarına göre değerlendirilir.

Kaynak Yapılan İşletmelerde Hangi İş Hijyeni Ölçümleri Gündeme Gelebilir?

Kaynak prosesi, tek bir maruziyet türü oluşturmaz.

Kullanılan kaynak yöntemi, ana metal, dolgu metali, yüzey kaplamaları, kaynak akımı, koruyucu gaz ve havalandırma sistemine göre farklı etmenler ortaya çıkabilir.

Kaynaklı Üretimde Etmen Olası Ölçüm / Analiz İhtiyacı Neden?
Kaynak dumanı Partikül / toz maruziyeti Kaynak sırasında solunabilir partiküller oluşabilir.
Metal bileşenler Uygun metal analizleri Ana metal ve kaynak sarfına bağlı farklı metaller bulunabilir.
Gazlar Proses ve risk değerlendirmesine göre gaz ölçümleri Kaynak yöntemi ve ortam koşullarına göre farklı gazlar oluşabilir.
Taşlama Gürültü ve toz maruziyeti Kaynak sonrası taşlama iki ayrı maruziyet kaynağı oluşturabilir.
Sıcak çalışma alanı Termal koşullar Kapalı ve sıcak üretim bölgelerinde termal yük artabilir.
Tekil saha yaklaşımı: “Kaynakçılara toz ölçümü yapalım” demek başlangıç için yeterli olmayabilir. Kaynak yapılan malzeme paslanmaz çelik mi, karbon çelik mi; parça boyalı mı; hangi sarf malzemesi kullanılıyor; çalışan aynı vardiyada taşlama da yapıyor mu? Ölçüm planı bu sorular cevaplandıktan sonra anlam kazanır.

Titreşim Maruziyet Ölçümü Nedir?

Titreşim maruziyeti iki temel grupta değerlendirilir:

El-Kol Titreşimi

Titreşimli el aletleri üzerinden çalışanın el ve kollarına aktarılan mekanik titreşimdir. Taşlama makineleri, kırıcılar, darbeli el aletleri ve bazı taşınabilir makinelerde gündeme gelebilir.

Tüm Vücut Titreşimi

Çalışanın oturduğu veya ayakta bulunduğu yüzey üzerinden vücuduna aktarılan titreşimdir. Forklift, iş makinesi veya bazı mobil ekipman operatörlerinde değerlendirme gerekebilir.

Titreşim ölçümünde yalnızca cihazın oluşturduğu titreşim seviyesi değil, çalışanın bu titreşime ne kadar süre maruz kaldığı da önemlidir.

Örneğin aynı forklift iki farklı operatör tarafından kullanılıyor olabilir. Bir operatör vardiyasının büyük bölümünü araç üzerinde geçirirken diğeri yalnızca kısa yükleme operasyonlarında kullanıyorsa günlük maruziyetleri aynı olmayabilir.

Termal Konfor Ölçümü Nedir?

Termal konfor ölçümü, çalışma ortamındaki sıcaklık, nem, hava akım hızı ve yapılan değerlendirmeye göre diğer termal parametrelerin çalışan üzerindeki etkisinin incelenmesidir.

Termal koşullar özellikle:

  • Dökümhanelerde
  • Fırın çevresindeki üretim alanlarında
  • Kazan dairelerinde
  • Soğuk hava depolarında
  • Açık veya yarı açık yükleme alanlarında
  • Yetersiz havalandırılan üretim bölgelerinde
  • Yoğun fiziksel çalışma yapılan alanlarda

önem kazanabilir.

Termal konfor değerlendirmesi yalnızca “oda sıcaklığı 27 °C” şeklinde tek bir değerden ibaret değildir. Çalışanın yaptığı işin ağırlığı, kıyafetleri, hava hareketi ve çevresel şartlar birlikte ele alınabilir.

Aydınlatma Ölçümü Neden Yapılır?

Aydınlatma ölçümü, çalışma alanındaki aydınlık düzeyinin yapılan işe uygun olup olmadığının değerlendirilmesine yardımcı olur.

Her iş için aynı aydınlatma düzeyi gerekli değildir.

Bir depo koridoruyla hassas ölçüm yapılan kalite kontrol masası veya küçük parçaların monte edildiği üretim istasyonunun görsel ihtiyaçları farklıdır.

Aydınlatma ölçümü planlanırken:

  • Çalışma yüzeyinin konumu
  • Yapılan işin hassasiyeti
  • Doğal ışığın etkisi
  • Armatür yerleşimi
  • Gölge ve parlama koşulları
  • Vardiya düzeni

gibi faktörler dikkate alınır.

Elektromanyetik Alan Ölçümü de İş Hijyeni Kapsamına Girer mi?

Çalışanların iyonlaştırıcı olmayan elektromanyetik alanlara maruz kalabileceği proseslerde ölçüm ihtiyacı gündeme gelebilir.

Ancak her elektrik panosu veya her makine için otomatik olarak elektromanyetik alan ölçümü yapılması gerekmez.

Risk değerlendirmesinde kullanılan ekipmanın elektromanyetik alan oluşturma potansiyeli, çalışanın kaynağa uzaklığı ve maruziyet süresi değerlendirilerek ihtiyaç belirlenmelidir.

Biyolojik Etmen Ölçümleri Ne Zaman Gündeme Gelir?

İş hijyeni mevzuatı fiziksel ve kimyasal etmenlerin yanında biyolojik etmenleri de kapsar.

Ancak biyolojik ölçüm ihtiyacı, işletmenin faaliyet alanına bağlıdır.

Atık yönetimi, sağlık hizmetleri, laboratuvar faaliyetleri, bazı gıda üretim prosesleri veya biyolojik materyalle çalışılan ortamlarda bakteri, mantar ve benzeri etmenler risk değerlendirmesinde ayrıca ele alınabilir.

İhtiyaç halinde ölçüm veya analiz, ilgili parametrede yetkili laboratuvarın kapsamı dikkate alınarak planlanmalıdır.

İş Hijyeni Ölçümleri Nasıl Belirlenir?

En doğru ölçüm planı, hazır bir “zorunlu ölçüm listesi” satın almak yerine işyerinin gerçek faaliyetlerini inceleyerek oluşturulur.

Risk Değerlendirmesi İncelenir

Fiziksel, kimyasal ve biyolojik tehlike kaynakları belirlenir. İş hijyeni ölçümleri risk değerlendirmesinin teknik veri ihtiyacına göre planlanır.

Üretim Prosesi Yerinde İncelenir

Makineler, hammaddeler, kimyasallar, havalandırma sistemleri, çalışan hareketleri ve vardiya düzenleri gözlemlenir.

Benzer Maruziyet Grupları Belirlenir

Benzer işi yapan ve benzer maruziyet profiline sahip çalışan grupları değerlendirilir. Yalnızca departman adına göre çalışan seçilmemelidir.

Maruziyet Kaynakları Eşleştirilir

Hangi çalışanın hangi makine, kimyasal veya proses nedeniyle hangi etmene maruz kaldığı belirlenir.

Uygun Ölçüm Metodu Seçilir

Laboratuvar, ilgili parametre için mevzuat ve kabul edilen teknik metotlara uygun ölçüm veya numune alma yöntemini belirler.

Ölçüm Noktası ve Sayısı Planlanır

İşin niteliği, çalışan sayısı, maruziyet süresi ve kullanılan metodun gereklilikleri dikkate alınarak ölçüm stratejisi oluşturulur.

Normal Üretim Şartlarında Ölçüm Yapılır

Ölçüm günü üretimin yapay şekilde azaltılması veya çalışanın normal görevinden farklı çalıştırılması gerçek maruziyeti temsil etmeyebilir.

Rapor ve Sonuçlar Değerlendirilir

Ölçüm sonucunun ilgili mevzuat veya uygun sınır değerlerle ilişkisi değerlendirilir ve gerekiyorsa maruziyeti azaltacak teknik veya organizasyonel tedbirler planlanır.

Ön İnceleme Neden Ölçümün En Önemli Aşamalarından Biridir?

2023 tarihli İş Hijyeni Ölçüm, Test ve Analizleri Hakkında Yönetmelik uyarınca laboratuvar, ölçümden önce işyerinde maruziyet kaynaklarını, maruziyet sürelerini, üretim süreçlerini, teknikleri, iş organizasyonunu, vardiyaları ve görevleri gözlemleyerek ölçüm stratejisi oluşturmak üzere ön inceleme yapar.

Bu aşama yalnızca kaç cihaz getirileceğini belirlemek için yapılmaz.

Gerçek çalışma koşullarının anlaşılması için kritik öneme sahiptir.

Örnek: Aynı bölümde çalışan iki kişinin görev tanımı “üretim operatörü” olabilir. Ancak biri sürekli pres makinesi yanında çalışırken diğeri farklı makineler arasında malzeme taşıyorsa maruziyet profilleri aynı olmayabilir. Sadece personel listesindeki görev unvanına bakılarak ölçüm noktası belirlemek bu farkı kaçırabilir.

Her Çalışana Ayrı Ölçüm Yapılması Gerekir mi?

Her durumda her çalışana ayrı cihaz bağlanması gerekmez.

Ölçüm stratejisinde benzer işi yapan, benzer proseslerde bulunan ve maruziyet özellikleri birbirine yakın çalışanlar benzer maruziyet grupları içerisinde değerlendirilebilir.

Ancak grup oluştururken yalnızca bölüm adı veya görev unvanı yeterli değildir.

Çalışanların:

  • Yaptığı gerçek iş
  • Kullandığı makine
  • Kullandığı kimyasal
  • Çalışma süresi
  • Çalıştığı alan
  • Maruziyet kaynağına uzaklığı
  • Vardiya düzeni

gibi bilgilerinin benzer olması gerekir.

İş Hijyeni Ölçümleri Hangi Laboratuvara Yaptırılmalıdır?

İş hijyeni ölçüm, test ve analizleri ilgili mevzuat kapsamında İSGÜM tarafından yeterlik veya ön yeterlik belgesi verilmiş laboratuvarlara yaptırılmalıdır.

Bununla birlikte yalnızca laboratuvarın genel olarak yetkili olması yeterli değildir.

Laboratuvarın işletmede ölçülecek ilgili parametre ve metot için de yetki kapsamının bulunması gerekir.

Örnek: Bir laboratuvar gürültü ve aydınlatma parametrelerinde yeterliğe sahip olabilir ancak işletmenin ihtiyaç duyduğu belirli bir kimyasal analiz parametresi laboratuvarın yetki kapsamında bulunmayabilir. Bu nedenle yalnızca “iş hijyeni laboratuvarıyız” bilgisi değil, güncel parametre kapsamı kontrol edilmelidir.

Yetkisiz Laboratuvarın Ölçüm Raporu Geçerli midir?

İş Hijyeni Ölçüm, Test ve Analizleri Hakkında Yönetmeliğe göre işveren, iş hijyeni ölçüm, test ve analizlerini yeterlik veya ön yeterlik belgesine sahip laboratuvarlara yaptırmakla yükümlüdür.

Yeterlik veya ön yeterlik belgesine sahip olmayan laboratuvarların gerçekleştirdiği iş hijyeni ölçüm, test ve analiz sonuçları geçerli kabul edilmez.

Bu nedenle hizmet alınmadan önce laboratuvarın güncel yetki durumunun İSGÜM üzerinden kontrol edilmesi önemlidir.

İş Hijyeni Ölçümleri Kaç Yılda Bir Yapılır?

İş hijyeni ölçümlerinin tamamı için “her yıl mutlaka yapılır” veya “üç yılda bir yapılır” şeklinde bütün parametreleri kapsayan tek bir genel süre belirlemek doğru değildir.

Ölçümlerin tekrarlanması risk ve işyeri şartlarıyla ilişkilidir.

Güncel yönetmeliğe göre iş hijyeni ölçüm, test ve analizlerinin yeniden yapılmasını gerektirebilecek durumlar arasında şunlar bulunmaktadır:

  • Alınan kontrol tedbirlerinin etkinliğinin değerlendirilmesi
  • İşyeri ortamında değişiklik meydana gelmesi
  • Çalışanın kişisel maruziyetini etkileyen iş veya proses değişikliği
  • İş müfettişinin teftiş sırasında ölçüm istemesi
  • İşyeri hekiminin ölçümü gerekli görmesi
  • İş güvenliği uzmanının ölçümü gerekli görmesi
Örnek: Geçen yıl toz ölçümü yapılmış bir fabrikaya yeni bir taşlama hattı kurulması, emiş sisteminin değiştirilmesi veya üretim kapasitesinin ciddi şekilde artması halinde yalnızca eski raporun tarihine bakmak doğru olmayabilir. Yeni prosesin çalışan maruziyetini değiştirip değiştirmediği değerlendirilmelidir.

Ölçüm Günü Üretim Durdurulmalı mı?

Hayır. İş hijyeni ölçümünün amacı çalışanların normal çalışma şartlarındaki gerçek maruziyetini değerlendirmektir.

Yönetmelik de işverenin ölçümler sırasında normal çalışma şartlarını ve üretim kapasitesini gerçek sonuçları sağlayacak şekilde sürdürmesini öngörür.

Örneğin normalde aynı anda beş taşlama makinesi çalışırken ölçüm günü yalnızca bir makineyi çalıştırmak, çalışanın gerçek vardiya maruziyetini temsil etmeyebilir.

Benzer şekilde normalde sekiz saat üretimde çalışan bir operatörü ölçüm günü yalnızca düşük maruziyetli bir görevde çalıştırmak da sonucu bozabilir.

İş Hijyeni Ölçümü Öncesinde İşletme Hangi Bilgileri Hazırlamalı?

  • Güncel risk değerlendirmesi
  • Çalışan ve görev listesi
  • Vardiya düzenleri
  • Üretim proses akışı
  • Kullanılan makinelerin listesi
  • Kullanılan kimyasalların listesi
  • Kimyasallara ait güncel Güvenlik Bilgi Formları
  • Çalışanların hangi proseslerde ne kadar süre çalıştığı bilgisi
  • Mevcut havalandırma ve lokal emiş sistemleri
  • Daha önce yapılmış iş hijyeni ölçüm raporları
  • Sonradan eklenen yeni makineler ve prosesler
  • Alınan teknik kontrol tedbirleri

Güvenlik Bilgi Formları Neden Önemlidir?

Kimyasal maruziyet ölçümü planlanırken ürünün ticari adına bakmak çoğu zaman yeterli değildir.

Aynı amaçla kullanılan iki farklı temizleme kimyasalının içerdiği uçucu bileşikler farklı olabilir.

Bu nedenle laboratuvar personelinin güncel Türkçe Güvenlik Bilgi Formlarına ulaşabilmesi, hangi kimyasalların ölçülmesi gerektiğini belirleme sürecine önemli katkı sağlar.

Ölçüm günü “burada solvent kullanılıyor” demek yerine solventin tam ticari ürünü ve kimyasal içeriğinin bilinmesi daha doğru bir teknik planlama sağlar.

İş Hijyeni Ölçüm Raporunda Neler Olmalı?

Rapor yalnızca ölçülen sayısal değerlerden ibaret olmamalıdır.

İşverenin raporu ileride anlayabilmesi ve gerektiğinde önceki ölçümlerle karşılaştırabilmesi için ölçümün hangi çalışma şartlarında yapıldığı izlenebilir olmalıdır.

Raporda uygulamaya göre aşağıdaki bilgiler önem taşıyabilir:

  • İşyeri bilgileri
  • Ölçüm tarihi
  • Ölçülen parametre
  • Ölçüm veya numune alma metodu
  • Ölçüm yapılan çalışan veya çalışma noktası
  • Yapılan işin tanımı
  • Maruziyet süresi
  • Kullanılan cihaz bilgileri
  • Ölçüm sonucu
  • Ölçüm belirsizliği
  • Varsa ilgili sınır değer
  • Laboratuvarın yetki bilgileri

Ölçüm Sonucunu Laboratuvar mı İşveren mi Değerlendirir?

Laboratuvar ölçüm, test ve analiz sonuçlarını kullanılan metoda uygun şekilde raporlar; gerekli durumlarda ölçüm belirsizliği ve ilgili sınır değer bilgilerini sunar.

Ancak çalışanların maruziyetine ilişkin sonuçların değerlendirilmesi ve gerekli ek tedbirlerin belirlenmesi işverenin sorumluluğundadır.

Bu değerlendirmede varsa iş sağlığı ve güvenliği kurulunun, yoksa işyeri hekimi ve iş güvenliği uzmanının görüşü önem taşır.

Önemli: “Ölçüm yaptırdık ve raporu dosyaya koyduk” yaklaşımı iş hijyeninin amacı değildir. Ölçüm sonucunda yüksek veya dikkat gerektiren bir maruziyet görülüyorsa asıl süreç bundan sonra başlar: kaynağın azaltılması, emiş sisteminin iyileştirilmesi, prosesin değiştirilmesi veya diğer kontrol tedbirlerinin planlanması gerekir.

İş Hijyeninde Önlem Sıralaması Nasıl Olmalı?

Çalışan maruziyetinin azaltılmasında kişisel koruyucu donanım önemli bir araçtır ancak genellikle ilk ve tek çözüm olarak değerlendirilmemelidir.

Teknik risk kontrol yaklaşımında öncelik mümkün olduğunca maruziyeti kaynağında azaltmaktır.

Tehlikeyi Ortadan Kaldırma

Mümkünse tehlikeli proses, malzeme veya işlemin tamamen kaldırılması değerlendirilir.

Daha Düşük Riskli Alternatif

Kullanılan kimyasal, proses veya ekipmanın daha düşük maruziyet oluşturan alternatifi değerlendirilebilir.

Mühendislik Kontrolleri

Lokal emiş, genel havalandırma, izolasyon, kabinleme veya gürültü kontrolü gibi teknik önlemler uygulanabilir.

Organizasyonel Kontroller

Çalışma süresinin planlanması, görev rotasyonu ve prosedür düzenlemeleri gibi önlemler değerlendirilebilir.

Kişisel Koruyucu Donanım

Kalan riskler için uygun solunum, işitme veya diğer kişisel koruyucu donanımlar belirlenir.

Önlem Alındıktan Sonra Yeniden Ölçüm Yapılmalı mı?

Gerekli durumlarda evet.

Örneğin toz maruziyetinin yüksek olduğu belirlenen bir taşlama alanına yeni lokal emiş sistemi kurulmuşsa yalnızca sistemin çalışıyor olması yeterli değildir.

Yeni sistemin çalışan maruziyetini gerçekten azaltıp azaltmadığını görmek için ölçümlerin tekrarlanması gerekebilir.

Aynı durum:

  • Yeni gürültü kabini yapılması
  • Havalandırma sisteminin değiştirilmesi
  • Kimyasal ürünün değiştirilmesi
  • Makinenin farklı alana taşınması
  • Üretim kapasitesinin artırılması

gibi değişikliklerde de değerlendirilmelidir.

İş Hijyeni Ölçüm Kayıtları Ne Kadar Saklanmalıdır?

İşveren, iş hijyeni ölçüm, test ve analiz kayıtlarını ilgili mevzuatta belirlenen sürelere uygun olarak saklamalıdır.

Özel bir saklama süresinin belirlenmediği durumlarda İş Hijyeni Ölçüm, Test ve Analizleri Hakkında Yönetmelik kapsamında kayıtların en az 10 yıl saklanması öngörülmektedir.

Bu kayıtların yalnızca denetim amacıyla saklanması gerektiğini düşünmemek gerekir.

Eski ölçüm sonuçları, işletmenin yıllar içerisindeki maruziyet değişimini görebilmesi açısından önemli bir teknik veri oluşturabilir.

Eski Ölçüm ile Yeni Ölçüm Nasıl Karşılaştırılmalı?

İki raporda aynı parametrenin bulunması, sonuçların doğrudan karşılaştırılabileceği anlamına gelmez.

Karşılaştırma yapılırken:

  • Üretim kapasitesi aynı mıydı?
  • Aynı görev ölçüldü mü?
  • Aynı veya karşılaştırılabilir maruziyet grubu kullanıldı mı?
  • Ölçüm süreleri aynı yaklaşımı temsil ediyor mu?
  • Makine veya kimyasal değişti mi?
  • Havalandırma sistemi değişti mi?
  • Kullanılan ölçüm metodu aynı mı?

sorularına bakılmalıdır.

Örnek: 2025'te üç makinenin çalıştığı üretim hattında alınan gürültü sonucuyla 2026'da hattın sekiz makineye çıkarıldığı çalışma koşulundaki sonucu yalnızca rakamlar üzerinden karşılaştırmak eksik olabilir. Ölçümün gerçekleştirildiği üretim şartları da raporla birlikte okunmalıdır.

İşletmeler İş Hijyeni Ölçümü Planlarken Hangi Hataları Yapıyor?

Hazır Paket Satın Almak

İşyerini görmeden “gürültü + toz + aydınlatma + termal konfor” şeklinde standart ölçüm paketi oluşturmak gerçek maruziyet kaynaklarını kaçırabilir.

Ortam Ölçümünü Kişisel Maruziyet Sanmak

Sabit noktadaki değeri çalışan maruziyeti olarak yorumlamak özellikle gürültü ve kimyasal etmenlerde yanlış sonuçlara yol açabilir.

Ölçüm Günü Üretimi Azaltmak

Normal şartları temsil etmeyen düşük üretim kapasitesi, çalışanın gerçek maruziyetini olduğundan farklı gösterebilir.

Kimyasal Listesini Hazırlamamak

Güvenlik Bilgi Formları olmadan yalnızca ticari ürün isimlerine göre ölçüm planlamak kimyasal maruziyet değerlendirmesini zorlaştırabilir.

Laboratuvarın Parametre Yetkisini Kontrol Etmemek

Laboratuvarın genel yeterlik belgesine sahip olması, işletmenin ihtiyaç duyduğu her parametrede yetkili olduğu anlamına gelmez.

Raporu Dosyalayıp Süreci Kapatmak

İş hijyeni ölçümü sonuçları, risk kontrol tedbirlerinin gözden geçirilmesi ve gerektiğinde iyileştirilmesi için kullanılmalıdır.

Fabrikalarda İş Hijyeni Ölçüm Planına Örnek

İş hijyeni ölçüm planını daha iyi anlamak için farklı çalışma alanlarının bulunduğu örnek bir metal üretim tesisini ele alalım.

Çalışma Alanı Olası Maruziyet Değerlendirilebilecek Ölçüm
Pres hattı Yoğun makine gürültüsü Kişisel gürültü maruziyeti
Kaynak bölümü Kaynak dumanı, metal partikülleri, gazlar Risk değerlendirmesine göre toz ve kimyasal maruziyet
Taşlama alanı Gürültü, el-kol titreşimi, metal partikülü Gürültü, titreşim ve toz maruziyeti
Forklift operatörü Tüm vücut titreşimi ve gürültü Titreşim ve gerekiyorsa gürültü maruziyeti
Boya alanı Solvent ve VOC Kimyasal / VOC kişisel maruziyet ölçümleri
Kalite kontrol masası Görsel çalışma yükü Aydınlatma ölçümü
Fırın çevresi Yüksek sıcaklık Termal koşulların değerlendirilmesi

Bu tablo yalnızca örnek bir senaryodur. Gerçek bir işletmede hangi parametrelerin ölçüleceği saha ön incelemesi ve risk değerlendirmesi sonucunda belirlenmelidir.

CBN Mühendislik İş Hijyeni Ölçümlerini Nasıl Ele Alır?

İş hijyeni çalışmasının değeri, mümkün olduğunca fazla ölçüm yapmak değil; işletmenin gerçek maruziyet kaynaklarını doğru ölçmektir.

Bu nedenle CBN Mühendislik yaklaşımında ölçüm listesi oluşturulurken yalnızca işletmenin faaliyet kodu veya çalışan sayısı değil, saha içerisindeki gerçek çalışma akışı dikkate alınır.

Aynı işletmenin iki üretim bölümünde dahi farklı ölçüm stratejileri gerekebilir.

Örneğin CNC bölümünde çalışan bir operatör ile kaynak-taşlama bölümünde çalışan personelin yalnızca aynı fabrikada çalışıyor olmaları, aynı maruziyet grubunda oldukları anlamına gelmez.

Ölçüm planlamasında:

  • Risk değerlendirmesi
  • Üretim prosesleri
  • Kullanılan makineler
  • Kimyasal ürünler
  • Çalışan görevleri
  • Maruziyet süreleri
  • Vardiya düzenleri
  • Mevcut mühendislik kontrolleri

birlikte değerlendirilmelidir.

CBN Mühendislik'in ortam ölçümleri ve kişisel maruziyet ölçümleri hizmet yapısında da farklı ölçüm grupları bu yaklaşım doğrultusunda ele alınır.

Temel yaklaşım: İş hijyeni ölçümü, denetim geldiğinde gösterilecek bir rapor üretme işlemi olarak değil; çalışanların hangi etkene, ne kadar ve hangi iş sırasında maruz kaldığını anlamaya yarayan teknik bir risk yönetim aracı olarak değerlendirilmelidir.

İşveren İçin İş Hijyeni Ölçüm Kontrol Listesi

  • Risk değerlendirmesindeki fiziksel, kimyasal ve biyolojik etmenleri kontrol ettim.
  • İşletmedeki gerçek üretim proseslerini ölçüm planıyla eşleştirdim.
  • Kullanılan kimyasalların güncel Güvenlik Bilgi Formlarını hazırladım.
  • Çalışanların gerçek görev ve maruziyet sürelerini belirledim.
  • Kişisel maruziyet ile ortam ölçümü arasındaki farkı dikkate aldım.
  • Laboratuvarın İSGÜM yeterlik veya ön yeterlik durumunu kontrol ettim.
  • Laboratuvarın ölçülecek parametrelerde yetkili olduğunu doğruladım.
  • Ölçümlerin normal üretim şartlarında yapılmasını sağladım.
  • Ölçüm sonuçlarını iş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimiyle değerlendirdim.
  • Gerekli teknik veya organizasyonel tedbirleri planladım.
  • Önlem sonrasında tekrar ölçüm gerekip gerekmediğini değerlendirdim.
  • Ölçüm raporlarını ve geçmiş sonuçları düzenli olarak arşivledim.

İş Hijyeni Ölçümleri Hakkında Sık Sorulan Sorular

İş hijyeni ölçümü nedir?

İş hijyeni ölçümü, çalışanların çalışma şartlarından kaynaklanan fiziksel, kimyasal veya biyolojik etmenlere maruziyetinin teknik yöntemlerle belirlenmesine yönelik ölçüm, test ve analiz çalışmalarını ifade eder.

İşletmelerde hangi iş hijyeni ölçümleri yapılır?

İşletmenin risklerine bağlı olarak gürültü, el-kol ve tüm vücut titreşimi, toz, kimyasal madde, VOC, termal konfor, aydınlatma ve gerekli durumlarda elektromanyetik alan ile biyolojik etmenlere yönelik ölçüm ve analizler gündeme gelebilir.

Her işletmede aynı ölçümlerin yapılması gerekir mi?

Hayır. Ölçüm kapsamı işletmenin risk değerlendirmesi, üretim prosesi, kullanılan makineler, kimyasallar, çalışan görevleri ve maruziyet sürelerine göre belirlenmelidir.

Kişisel maruziyet ölçümü ile ortam ölçümü aynı mıdır?

Hayır. Kişisel maruziyet ölçümü çalışanın gerçek maruziyetini belirlemeye yöneliktir. Ortam ölçümü ise belirli bir çalışma noktasındaki çevresel koşulu veya etmen seviyesini belirler.

Ortam gürültü ölçümü çalışan maruziyet sınırıyla karşılaştırılabilir mi?

İşyeri ortamındaki sabit nokta gürültü ölçüm sonucu doğrudan kişisel mesleki maruziyet sınırının yerine kullanılmamalıdır. Çalışanın maruziyetinin değerlendirilmesi gereken durumda uygun kişisel gürültü maruziyet ölçümü yapılmalıdır.

İş hijyeni ölçümleri kaç yılda bir yapılır?

Bütün ölçüm parametreleri için tek bir genel tekrar süresi bulunmaz. Kontrol tedbirlerinin değerlendirilmesi, proses veya maruziyet değişikliği, iş müfettişi talebi veya işyeri hekimi ve iş güvenliği uzmanının gerekli görmesi gibi durumlarda ölçümler tekrarlanabilir.

İş hijyeni ölçümlerini kim yapabilir?

Ölçüm, test ve analizlerin ilgili parametrede İSGÜM tarafından yeterlik veya ön yeterlik belgesi verilmiş laboratuvarlar tarafından gerçekleştirilmesi gerekir.

Yetkisiz laboratuvarın iş hijyeni raporu geçerli midir?

İş Hijyeni Ölçüm, Test ve Analizleri Hakkında Yönetmelik kapsamında yeterlik veya ön yeterlik belgesi bulunmayan laboratuvarların gerçekleştirdiği iş hijyeni ölçüm, test ve analiz sonuçları geçerli kabul edilmez.

Ölçüm günü üretim durdurulmalı mı?

Hayır. Ölçümlerin çalışanların gerçek maruziyetini temsil etmesi için normal çalışma şartlarının ve üretim kapasitesinin mümkün olduğunca korunması gerekir.

İş hijyeni ölçümünden sonra ne yapılmalıdır?

Sonuçlar ilgili mevzuat ve sınır değerler doğrultusunda değerlendirilerek gerekiyorsa maruziyeti azaltacak teknik, organizasyonel veya kişisel koruma tedbirleri planlanmalı ve alınan önlemlerin etkinliği takip edilmelidir.

İş hijyeni ölçüm kayıtları ne kadar saklanır?

Kayıtlar ilgili özel mevzuatta belirtilen süre boyunca saklanmalıdır. Özel bir saklama süresi belirtilmemişse İş Hijyeni Ölçüm, Test ve Analizleri Hakkında Yönetmelik kapsamında en az 10 yıl saklanması gerekir.

Başlıca mevzuat ve teknik referanslar
  • İş Hijyeni Ölçüm, Test ve Analizleri Hakkında Yönetmelik – 27 Ocak 2023
  • 6331 Sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu
  • İSGÜM İş Hijyeni Laboratuvar Yetkilendirme dokümanları
  • TS EN ISO 9612 – Çalışma ortamında maruz kalınan gürültünün belirlenmesi
  • TS EN 689 – Solunumla maruz kalınan kimyasal maddeler için ölçüm stratejisi
  • TS EN ISO 5349 serisi – El-kol titreşim maruziyeti
  • ISO 2631 serisi – Tüm vücut titreşimi değerlendirmeleri
  • TS EN ISO 7730 ve ilgili termal çevre standartları

Bu içerik genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. İşletmede hangi iş hijyeni ölçüm, test ve analizlerinin gerçekleştirileceği; güncel risk değerlendirmesi, işyerinin gerçek prosesleri, maruziyet kaynakları, çalışan görevleri, kullanılan kimyasallar ve yürürlükteki mevzuat birlikte değerlendirilerek belirlenmelidir. Ölçüm metotları ve laboratuvar yetki kapsamları için İSGÜM tarafından yayımlanan güncel kayıtlar esas alınmalıdır.